Bàn thêm về tư tưởng Hồ Chí Minh

GS,TS Đàm Đức Vượng

Tôi thấy trên các trang mạng quốc tế, xuất hiện hàng loạt bài viết của những người khác chính kiến, lật lại vấn đề: “Làm gì có tư tưởng Hồ Chí Minh”. Họ cho rằng, “chỉ có nhà hoạt động thực tiễn Hồ Chí Minh, chứ không có tư tưởng Hồ Chí Minh”. “Hồ Chí Minh không phải là nhà tư tưởng, chỉ là một nhà hoạt động thực tiễn”...

Tôi (ĐĐV) nhận thấy cần phải tiếp tục phê phán những luận điệu xuyên tạc tư tưởng Hồ Chí Minh. Bài trước, tôi đã phân tích về những sáng tạo trong tư tưởng Hồ Chí Minh. Bài này, tôi định nghĩa khái niệm và nhấn mạnh đến nguồn gốc, sự hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh. Mỗi lần nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh, lại tìm ra được những ý mới.

Trên núi rừng Việt Bắc, Bác Hồ tự đánh máy bản thảo

Đặt vấn đề về tư tưởng Hồ Chí Minh:

Trước hết, phải khẳng định tư tưởng Hồ Chí Minh là cách mạng và khoa học. Đó là tư tưởng được phát triển trên cơ sở lý luận Mác – Lênin về các vấn đề xã hội; kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại. Đó là hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới; là tư tưởng về giải phóng dân tộc, giải phóng xã hội, giải phóng giai cấp, giải phóng con người; về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; về sức mạnh của nhân dân, của khối đại đoàn kết toàn dân tộc; về quyền làm chủ của nhân dân, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; xây dựng Nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; về nền quốc phòng toàn dân và xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân; về phát triển kinh tế và văn hóa; về xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, đủ sức lãnh đạo cách mạng Việt Nam; cán bộ, đảng viên vừa là người lãnh đạo, vừa là người phục vụ nhân dân vô điều kiện.

Tư tưởng Hồ Chí Minh còn thể hiện ở đạo đức cách mạng, gọi là đạo đức Hồ Chí Minh, cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, nếp sống giản dị, tác phong gần dân, thân dân, gắn bó với nhân dân, mang lại lợi ích cho nhân dân, là người bạn thân thiết của nhân dân lao động; về chăm lo bồi dưỡng các thế hệ cách mạng, đủ sức gánh vác công việc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong mọi hoàn cảnh. Đạo đức Hồ Chí Minh là biểu hiện của ý thức xã hội và thực tiễn xã hội, là biểu hiện của sự thống nhất tư tưởng, chính trị, đạo đức của xã hội mới Việt Nam. Đạo đức Hồ Chí Minh được thể hiện ở tấm gương và hiện thân đạo đức của Người, thể hiện ở tình yêu nồng nàn đối với đất nước, tình yêu nhân dân vô bờ bến, thể hiện ở mối quan hệ tốt đẹp giữa người với người, của tinh thần nhân đạo cao cả, ở sự hài hòa giữa đạo đức và cái chân, thiện, mỹ, giữa văn hóa và văn minh cao cả. Đạo đức Hồ Chí Minh thể hiện ở tinh thần đại đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế. Tư tưởng Hồ Chí Minh soi đường cho cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam giành thắng lợi; là tài sản to lớn của Đảng và nhân dân ta.

Rõ ràng, tư tưởng Hồ Chí Minh mang tính bao quát, tính lý luận và tính thực tiễn tạo thành.

Những người phủ nhận tư tưởng Hồ Chí Minh là những người không hiểu gì về tư tưởng Hồ Chí Minh, đọc Hồ Chí Minh Toàn tập1 và các tác phẩm của Người một cách qua loa, đại khái, không đến nơi đến chốn, không thấy hết được những giá trị tư tưởng đích thực và hoạt động cách mạng của Người, nên mới sa vào bình luận thiếu căn cứ khoa học.

Tôi nghĩ khi nói đến tư tưởng là nói đến sự phản ánh của hiện thực trong ý thức, là biểu hiện của con người đối với thế giới chung quanh. Bất cứ tư tưởng nào cũng đều do chế độ xã hội quyết định. Trong xã hội có giai cấp, tư tưởng bao giờ cũng mang tính giai cấp. Chủ nghĩa Mác – Lênin làm nổi bật ý nghĩa rộng lớn và mang tính bao quát của tư tưởng trong lịch sử loài người. Khi tư tưởng và lý luận đã nảy sinh sẽ định hình cho một đường lối và có tác dụng trực tiếp đến chế độ xã hội, đến vận mệnh của dân tộc.

Với những luận điểm đã phân tích trên, thấy rằng, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất xứng đáng được mang danh tư tưởng của Người. Chính vì vậy, những người cộng sản Việt Nam và nhân dân Việt Nam suy tôn tư tưởng Hồ Chí Minh. Những người có lương tri trên thế giới cũng đồng tình với Việt Nam về vấn đề này.

Khái niệm về tư tưởng Hồ Chí Minh:

Lần đầu tiên, tư tưởng Hồ Chí Minh đã được nêu trong văn kiện Đại hội VII của Đảng (1991). Các đại biểu dự Đại hội đã thảo luận rất kỹ vấn đề này. Trong quá trình thảo luận, các đại biểu nhất trí rất cao nói tư tưởng Hồ Chí Minh. Khi biểu quyết, có 89,7%2 số đại biểu tán thành. Đại hội VII nêu khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh:

“Cái mới trong các văn kiện Đại hội lần này là cùng với chủ nghĩa Mác – Lênin, Đảng nêu cao tư tưởng Hồ Chí Minh. Đó là điều tự nhiên, bởi tư tưởng Hồ Chí Minh chính là kết quả sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin trong điều kiện cụ thể của nước ta, và trong thực tế, tư tưởng Hồ Chí Minh đã trở thành một tài sản tinh thần quý báu của Đảng và của cả dân tộc. Đảng Cộng sản Việt Nam là sản phẩm của sự kết hợp chủ nghĩa Mác – Lênin với phong trào công nhân và phong trào yêu nước của nhân dân Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh là hiện thân trọn vẹn nhất cho sự kết hợp đó, là biểu hiện sáng ngời cho sự kết hợp giai cấp và dân tộc, dân tộc và quốc tế, độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội. Tư tưởng Hồ Chí Minh đối với mỗi người Việt Nam là vô cùng gần gũi, gắn liền với tình cảm yêu thương vô hạn của nhân dân đối với Bác, bởi công lao to lớn và đạo đức cách mạng trong sáng của Người. Vì vậy, nói tư tưởng Hồ Chí Minh là phù hợp với thực tế cách mạng nước ta, phù hợp với tình cảm và nguyện vọng của toàn Đảng, toàn dân ta”3.

Sự hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh:

Qua nghiên cứu, tôi thấy tư tưởng Hồ Chí Minh hình thành rất sớm, khởi nguồn từ chủ nghĩa yêu nước và từ chủ nghĩa yêu nước, Người đến với chủ nghĩa Mác – Lênin, cùng với hoạt động thực tiễn, dần dần hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh. Đến Đại hội VII (1991) và Đại hội XIX (2001), thì Đảng tổng kết. Ngay từ khi Nguyễn Tất Thành đang còn ở trong nước, tư tưởng yêu nước đã hình thành. Khi Người ra đi tìm đường cứu nước vào năm 1911, tư tưởng yêu nước được nhân lên. Với Người, chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là một trong những tình cảm đặc sắc nhất. Nó mang tính truyền thống của dân tộc, đã tồn tại hàng nghìn năm trong lòng dân tộc. Nhân dân là những người yêu nước chân chính, những người biểu hiện lợi ích dân tộc thật sự. Từ chủ nghĩa yêu nước, Người tính đến con đường cứu nước. Tư tưởng của Người là cứu nước bằng con đường giải phóng dân tộc nhằm xóa bỏ hẳn chế độ thực dân, phong kiến, thiết lập nền cộng hòa theo xu hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Đây là chỗ khác nhau rất cơ bản về ý thức hệ giữa phương pháp cứu nước của Hồ Chí Minh với phương pháp cứu nước của Minh Trị, M.Ganđi, Tôn Dật Tiên (Tôn Trung Sơn), Xucácnô và phương pháp cứu nước của các vị sĩ phu đương thời.

Từ chủ nghĩa yêu nước chân chính, Nguyễn Ái Quốc đã đến với chủ nghĩa Mác – Lênin. Sau này, từng bước, Người phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của Việt Nam. Với Người, trung thành với chủ nghĩa Mác – Lênin có nghĩa là nắm vững bản chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác – Lênin, vận dụng một cách đúng đắn và sáng tạo, thích hợp với hoàn cảnh Việt Nam, góp phần phát triển chủ nghĩa Mác – Lênin một cách sáng tạo ở tầm cao mới.

Từ phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, Nguyễn Ái Quốc đã đứng ra thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam vào đầu năm 1930, với đường lối phản đế, phản phong (chống thực dân, đế quốc, phong kiến), thực hiện chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản ở Việt Nam. Sau này, lý luận phát triển thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân (cách mạng giải phóng dân tộc) tiến lên cách mạng xã hội chủ nghĩa.

Nguyễn Ái Quốc chủ trương kết hợp chặt chẽ vấn đề dân tộc với vấn đề dân chủ trong cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa. Với Người, không có dân tộc chay và dân chủ chay, mà có sự gắn bó mật thiết giữa vấn đề dân tộc và vấn đề dân chủ, tạo thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và cách mạng xã hội chủ nghĩa. Đây là nét độc đáo của đường lối cách mạng Việt Nam qua các thời kỳ.

Nguyễn Ái Quốc nêu vấn đề đem sức ta mà tự giải phóng cho ta, hoàn toàn không phụ thuộc vào nước ngoài, tuy có tranh thủ sự giúp đỡ của bên ngoài. Chính tư tưởng này đã làm nên thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á và châu Á.

Trong hoàn cảnh đất nước còn rất nghèo, cơ sở vật chất, kỹ thuật hầu như không có gì, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng vạch đường lối kháng chiến trường kỳ, vừa kháng chiến vừa kiến quốc. Chính tư tưởng và đường lối này đã làm cho lực lượng của ta mạnh dần lên, trong khi lực lượng của địch ngày càng yếu đi và cuối cùng là chúng thua trận; đất nước được độc lập và thống nhất trở lại.

Tư tưởng lý luận Hồ Chí Minh thể hiện ở việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân (sau này phát triển thành khối đại đoàn kết toàn dân tộc) trong Mặt trận dân tộc thống nhất, tạo sức mạnh cho toàn dân tộc, sức mạnh đoàn kết quốc tế, vì một nền hòa bình và dân chủ. Đoàn kết toàn dân, phụng sự Tổ quốc là tư tưởng mang tính tập hợp lực lượng của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tạo thành một khối vững chắc trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Tư tưởng Hồ Chí Minh thể hiện ở sự gắn kết giữa nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là tư tưởng mang tính song hành của Chủ tịch Hồ Chí Minh và đường lối chiến lược của Đảng Cộng sản Việt Nam. Hai nhiệm vụ này gắn kết thành một khối vững chắc, không thể tách rời. Xây dựng để tăng thêm sức bảo vệ và bảo vệ để củng cố xây dựng.

Tư tưởng Hồ Chí Minh thể hiện vấn đề nhìn nhận thời đại. Người đặc biệt quan tâm đến vấn đề thời đại, kết hợp một cách nhuần nhuyễn vấn đề dân tộc với vấn đề thời đại, độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Người mong muốn tất cả các dân tộc đều được độc lập, tự do, sống trong thời đại hòa bình, dân chủ, tiến bộ, phát triển trên toàn thế giới.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về Đảng Cộng sản và xây dựng Đảng: Người nhấn mạnh đến bản chất của Đảng Cộng sản Việt Nam là Đảng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động. Theo quan điểm của Người, thì sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam được kết hợp bởi ba yếu tố: chủ nghĩa Mác – Lênin, phong trào công nhân, phong trào yêu nước. V.I.Lênin cho rằng, sự ra đời của Đảng Cộng sản được kết hợp bởi hai yếu tố: chủ nghĩa Mác – Lênin và phong trào công nhân. Hồ Chí Minh sáng tạo thêm yếu tố thứ ba là phong trào yêu nước. Yếu tố thứ ba này hoàn toàn phù hợp với phương Đông và Việt Nam.

Đó là những vấn đề cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh, trong đó, có những vấn đề mà trong kho tàng lý luận Mác – Lênin không có, mà tư tưởng Hồ Chí Minh lại có. Đó là giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh. Chúng ta cần tiếp tục tìm thêm những sáng tạo của Người, bổ sung vào công trình nghiên cứu về Người cho đầy đủ. Những người cho rằng, không có tư tưởng Hồ Chí Minh là phi lý.

------

1. Bộ Hồ Chí Minh Toàn tập đã qua ba lần xuất bản: Lần thứ nhất xuất bản 10 tập, lần thứ hai, xuất bản 12 tập, lần thứ ba, xuất bản 15 tập.

2. Số liệu dẫn theo “Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII”, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, tr. 159.

3. Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991, tr. 127.