Về vấn đề giám sát, phản biện

GS,TS Đàm Đức Vượng

Trên trang mạng quốc tế, đăng một loạt bài viết của những người khác chính kiến chung quanh vấn đề giám sát và phản biện xã hội. Họ cho rằng: “Vấn đề phản biện đã chết ở Việt Nam”; và “khi phản biện đã chết, chỉ còn là tát nước theo mưa”. “Cộng sản Việt Nam đang xây dựng một hệ thống báo chí được phản biện theo chỉ đạo của Đảng, tức đưa ra những chỉ trích giả tạo để làm bức bình phong che chắn cho chế độ độc tài cộng sản”. “Ngay trong Điều 9 Hiến pháp có quy định vai trò của Mặt trận Tổ quốc là giám sát, phản biện xã hội. Nhưng từ trước tới nay, người dân không hề thấy Mặt trận Tổ Quốc Việt Nam có những phản biện nào đáng chú ý, chỉ thấy đi kêu gọi từ thiện, hoặc cho các tổ chức thành viên như Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên, Hội Nông dân,… đi vận động người dân chấp hành các chính sách của Đảng. Và Hội Nhà báo cộng sản Việt Nam là thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cũng không khác gì các hội đoàn kia”…

Tôi (ĐĐV) thấy cần phải làm sáng tỏ vấn đề này để người nước ngoài và bà con Việt kiều không có sự hiểu lầm do những người khác chính kiến nói sai, viết sai về giám sát, phản biện tại Việt Nam.

Phản biện chính là nhận xét vấn đề; giám sát chính là xem xét vấn đề. Giám sát, phản biện xã hội là góp phần làm cho xã hội Việt Nam tiến lên, chứ hoàn toàn không phải là bức bình phong che chắn cho chế độ cộng sản tại Việt Nam; không phải là công cụ tuyên truyền giật dây bởi Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cùng Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam. Giám sát, phản biện không phải để rồi bắt giam các nhà báo độc lập, các nhà giám sát, phản biện, mà những người khác chính kiến đã viết. Vấn đề đặt ra là khi phản biện phải hết sức trung thực, khách quan. Đã gọi là nhận xét (phản biện) có thể là tiêu cực, nhưng cũng có thể là tích cực, tùy theo sự kiện và vấn đề, chứ không phải phản biện chỉ là toàn nêu những mặt xấu, yếu kém, những chỉ trích giả tạo như những người khác chính kiến nêu ra. Ai đó cho rằng, phản biện là toàn những mặt xấu, yếu kém là không đúng. Tôi đã từng đi phản biện cho nhiều đề án, luận án, luận văn, đề tài, thấy có đề án, luận án, luận văn, đề tài, hầu hết là những mặt ưu điểm, vì nó không có những khuyết điểm nào đáng kể, đó cũng là phản biện, vì nhận xét đúng.

Qua nghiên cứu, tôi thấy dưới sự lãnh đạo của Đảng, trực tiếp là sự chỉ đạo của Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Đảng, vấn đề giám sát, phản biện của Việt Nam, làm khá tốt, được tự do nhận xét vấn đề, ưu điểm, khuyết điểm của người giám sát, phản biện được phân minh, trung thực. Tôi chưa thấy một ai trong lãnh đạo yêu cầu tôi phải nói thế này, thế khác trong khi giám sát, phản biện tại hội đồng khoa học và tại các cuộc họp góp ý. Vấn đề giám sát, phản biện ở Việt Nam không phải đã chết như những người khác chính kiến viết, trái lại, đang có chiều hướng phát triển tốt trên các diễn đàn chính trị, kinh tế, xã hội tại Việt Nam và thế giới. Tất nhiên, điều khó tránh khỏi bởi một số người giám sát, phản biện, do trình độ có hạn, hoặc có chuyện riêng tư, nên trong giám sát, phản biện còn thiên vị, tốt, xấu chưa minh bạch, rõ ràng. Vấn đề này cần được uốn nắn.

Đảng Cộng sản Việt Nam và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đang khuyến khích sự tham gia của các tầng lớp nhân dân và báo chí vào giám sát, phản biện xã hội và các lĩnh vực liên quan đến quyền lợi thiết thực của nhân dân. Tôi đã từng là Chủ tịch Hội đồng Tư vấn Tổng hợp và Phân tích dư luận xã hội trực thuộc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội, dự nhiều cuộc họp tại Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành phố Hà Nội và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Trung ương, thấy rằng, Mặt trận đã làm tốt việc phản biện, góp ý với Đảng và Nhà nước về các vấn đề kinh tế, xã hội, có tác dụng tốt.

“Trải qua các thời kỳ hoạt động với những tên gọi khác nhau, Mặt trận không ngừng phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống đoàn kết dân tộc Việt Nam – một nhân tố quyết định thắng lợi của sự nghiệp giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”1.

Kế tục và phát huy vai trò lịch sử của Mặt trận dân tộc thống nhất Việt Nam qua các thời kỳ, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ngày nay là tổ chức liên minh chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội, các tầng lớp xã hội, các dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam sinh sống ở nước ngoài; là một cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, đại diện cho quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng của nhân dân, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nơi hiệp thương, phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên, thông qua việc giám sát, phản biện xã hội mà làm sáng tỏ vấn đề.

Muốn giám sát, phản biện tốt thì cần phải có những kỹ năng về kiến thức. Đó là kiến thức về khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, khoa học nhân văn; kiến thức về lịch sử dân tộc qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước; kiến thức về lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam và xây dựng Đảng; kiến thức về các tổ chức chính trị - xã hội, đoàn thể nhân dân; kiến thức về chính quyền nhân dân, về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; kiến thức về ngành chuyên môn…

Kỹ năng về kinh nghiệm: Muốn giám sát, phản biện tốt thì phải có kinh nghiệm. Kinh nghiệm cũng là một trong những nội dung của kỹ năng, tức là qua thực tiễn để rút ra những vấn đề nào đó. Nếu không có kinh nghiệm thì rất khó đáp ứng được kỹ năng giám sát, phản biện. Kinh nghiệm, hiểu theo nghĩa hẹp có nghĩa là kiểm tra tri thức bằng hoạt động thực tế, bao gồm toàn bộ thực tiễn xã hội của con người, tác động lẫn nhau giữa con người với thế giới bên ngoài. Nếu không có kỹ năng về kinh nghiệm sẽ dẫn đến sự méo mó trong khi giám sát, phản biện, sẽ dẫn đến tình trạng việc bé xé ra to, hoặc bỏ việc lớn, lấy việc nhỏ, toàn đi vào kể lể sự việc mà thiếu tính khái quát, rút ra vấn đề. Giám sát mà không có kinh nghiệm sẽ dẫn đến tình trạng xem xét sự việc một cách qua loa, hời hợt, không phân biệt được sự việc này có đúng hay không. Phản biện mà không có kinh nghiệm sẽ dẫn đến sự nhận xét vấn đề sai lệch, méo mó. Vì vậy, kỹ năng về kinh nghiệm trong khi giám sát, phản biện là rất quan trọng. Muốn có nhiều kinh nghiệm trong việc giám sát, phản biện xã hội, thì phải chịu khó tổng kết, rút ra những vấn đề thiết thực để biến thành bài học hoặc kinh nghiệm.

Kỹ năng về quan sát: Muốn làm tốt công tác giám sát, phản biện, người làm công việc này phải có kỹ năng quan sát. Quan sát là xem xét kỹ lưỡng về một vấn đề nào đó, bảo đảm cho vấn đề đó đúng với nhận thức của mình. Kỹ năng quan sát chính là sự thể hiện trình độ nhìn nhận vấn đề của người giám sát, phản biện. Kỹ năng quan sát chính là sự thể hiện trình độ nhìn nhận vấn đề của người giám sát, phản biện. Anh có đầu óc quan sát tốt sẽ không những không bỏ sót vấn đề mà mình quan sát, mà còn có sự lựa chọn hợp lý vấn đề mà mình giám sát, phản biện. Trên cơ sở quan sát tốt sẽ giúp cho lãnh đạo nhìn nhận đúng vấn đề mà mình báo cáo lên. Vì vậy, có người nói rằng, quan sát để giám sát, phản biện vừa là khoa học vừa là nghệ thuật.

Kỹ năng về áp dụng lý luận vào thực tiễn: Việc áp dụng lý luận (đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước) vào thực tiễn để giám sát, phản biện là cả một quá trình tư duy công phu, đòi hỏi người giám sát, phản biện phải biết áp dụng lý luận vào thực tiễn và phản ánh thực tiễn vào lý luận, tức là qua trải nghiệm thực tiễn của giám sát, phản biện, anh có thể góp phần vào việc xây dựng đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước trong từng thời kỳ và trên từng lĩnh vực. Đây chính là kỹ năng về áp dụng lý luận vào thực tiễn trong giám sát, phản biện. Lý luận và thực tiễn là ở trong một thể thống nhất, cái này không tồn tại nếu không có cái kia và ngược lại, hai cái luôn tác động lẫn nhau, trong đó, cơ sở tác động này là thực tiễn, còn lý luận đóng vai trò vạch phương hướng.

Kỹ năng về chuyên môn: Trong công tác giám sát, phản biện, người ra rất chú ý đến kỹ năng chuyên môn. Nếu không có kỹ năng về chuyên môn của lĩnh vực này sẽ không thể giám sát, phản biện đúng. Kỹ năng về chuyên môn trong giám sát, phản biện chính là nghiệp vụ để làm công việc này. Nếu không có nghiệp vụ chuyên môn để làm công việc này sẽ dẫn đến tình trạng giám sát, phản biện không chính xác. Vì vậy, người có nghiệp vụ chuyên môn để làm công việc này chính là người nắm rất chắc chức năng của giám sát, phản biện và thông qua giám sát, phản biện sẽ nắm được cốt lõi của vấn đề, tránh được tình trạng tùy tiện trong giám sát, phản biện.

Trên đây là một số vấn đề thuộc về kỹ năng giám sát, phản biện, điều cần có và phải có đối với những người làm công việc này.

Tình hình xã hội Việt Nam hiện nay, nhìn chung là ổn định, nhưng vẫn còn một số vấn đề phức tạp, nhức nhối, khó lường. Hiện có tới hàng trăm trang website, blocger… tung ra đủ các loại thông tin phức tạp, trong đó có những thông tin phản động, chĩa vào Đảng, Nhà nước Việt Nam mà đả kích, gây nhiễu dư luận xã hội, làm cho nhiều người hiểu lầm.

Nhiệm vụ của chúng ta là phải giám sát, phản biện đúng vấn đề, ưu điểm, khuyết điểm phải rõ ràng, minh bạch, chính xác, tuyệt đối không được nói sai; nắm bắt và làm chủ được tình hình, nhất định sẽ thu được kết quả tốt trong công tác giám sát và phản biện.

------

1. Điều lệ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội 2010, tr. 5.